Академиктиг хөгжүм, ооң күүселдези Тывада ам-даа когу үзүлбээн, сайзырап болур деп магадылалды ноябрь 4-те Тывкүрфилармонияның В. Тока аттыг симфониктиг оркестири бадыткап шыдаан. Оркестрни деткерер дээш филармонияның удуртулгазы кончуг улуг күжениишкиннерни үндүрүп, шыырак, делегейде ат-алдары бедик хөгжүмчүлерни удаа-дараа чалап турар. Бо удаада И. Дулуш делегейде шыырак дирижерлар санынче кирип турар Алим Шахмаметьевти чалаан. Ол 5 хонуктар дургузунда оркестр, ооң дирижерлары-биле канчаар-даа аажок улуг ажылды кылган түңнелинде оду чүгле имистелип чыткан оркестрни тынгарыптар чаа буянныг идигни берген.

Классиктиг хөгжүм мөгейикчилери ол кежээ сеткили ханып чанганнар. В. Токаның «Тайга симфониязының» 4 кезээн дирижер ол композиторнуң хөгжүмүн шагдан тура сонуургап, күүседирин шенеп чораан болгаш кончуг чедимчелиг, сыыннар эткизи, кара-суглар шолураажы дыңналып кээр кылдыр күүседиптерин чедип алганы кончуг улуг чедиишкин болган. Хөгжүмге мергежээннер күүселде үезинде тыныжын тыртып, улуг кичээнгейлиг, шимчеш дивейн, хөгжүмчүлер чазыптарындан корга-корга дыңнааннар. Олар безин кайгап, хөгжүмчүлерниң күүселде деңнели каракка көзүлдүр өскенин демдеглеп, кулакка анчыг чазыг чок чыгыы болган деп түңнээннер. Мындыг безин үнелел чамдык суйул (культура) удуртулгазының, дыңнакчыларның шагда-ла холун чаңгапкан турганы оркестиринге улуг үнелел.

Көрүкчүлер оркестрниң «дирлиишкининиң» артында кандыг аар-берге чогаадыкчы, күүседикчи кара ажыл турганын хөгжүмчүлер концерт үезинде көргүспээни база улуг чедиишкин. Бердинген, ужур билир мөгейикчилер чогум ону билип, ажылдың хилис барбаанын үнелеп, сагыш ханыышкынныг катап-катап адыш часкап турганнар. Көрүкчүге кол чүүл – классиктиг хөгжүм, ырлар (ариялар, ариозолар), байырлыг шинчи. Хөгжүмчүлер ол хүн боттарының шыдал-билиин ажыр шурап, ол бүгүнү дыңнап билир көрүкчүге берип шыдаан.

Бо бүгүнү белеткел үезинде чөгели төнүп турган А. Шахмаметьев кайгап-хараашкынныг: «Чаңгыс хүн ишти Тываның чоргааралы апарган оркестриңерге байыр чедирип болур силер!» деп концерт үезинде чугаалаан сөстери база анаа эвес. Ол дээрге хөгжүмчүлерге ол хүнгү деңнелинден кудулаар арга бербээни, оон-даа ыңай билиин, ниити суйул, хөгжүм суйулун бедитсин дээни ол деп билир. Чүге дизе академиктиг хөгжүмнү оркестр-биле күүседири дээрге чоннуң бүгү суйулунуң деңнелиниң хемчээли болур деп делегейде санаттынып турар. Аас-чогаалын, национал суйулдуң билиишкини делегей суйулу, төөгүзү-биле деңнеп, ону билип тура дүүштүр сайзыразын дээн билиишкин кончуг шын болуп турар. Академиктиг хөгжүм-биле амыдыралын азы хостуг үезин доңнап алган кижилерге Иоланта, Чио-Чио-сан («Технология» бөлүүнүң ырызы эвес) биле Пинкертон (шивишкиннер, истекчилер Нат болгаш Алан Пинкертоннар-биле будап болбас), Чайковскийлер болгаш Рубинштейн деп аттар билдингир болур болза эки. Ол аттарны чүгле чалаттырып келген хөгжүмчүлерден дыңнап ап, аа, ындыг чүве ышкажыл, деп алаңзыыры талаар, боттарывыстың безин салгал дамчып келген суйулувусту кадагалап артырары бергедээр.

Ол хүн концертке хөгжүмчүлер-даа, дирижер-даа кончуг улуг хей-аъттыг ажылын бараалгаткан. Дыңнакчыларның адыш часкаашкыннары оларны улам девиржидип, кончуг улуг харыысалгалыг, көдүрлүүшкүннүг ойнаар идигни берип турган. Дирижер безин Кальманның чогаадыын күүседип турган үеде чардашты чаңгыс буду-биле күүсетпишаан хөгжүмнү башкарып турган.

2000 чылдарда симфониктиг оркестр тыва суйулдуң шимчээшкининден чыдып каап, харыысалгалыг, улуг-улуг хемчеглерге киржилгези кызыы, шуут чок деп болур турган. Бо үеде Тывкүрфилармонияның, суйул яамызының удуртулгазының сагыш-аарыышкыны-биле хылдыг хөгжүм бөлүүн өстүрүп келген. Концертке мергежээн хөгжүмчүлер-биле кады республиканың уран-чүүл школазының болгаш колледжизиниң өөреникчилери кады ойнааннар. Залда оларның башкылары олардан-даа хөй сүрээдээшкинниг дыңнакчылары болуп, өөреникчилериниң чуртунда бир дугаар улуг чедиишкининин өөрүп хүлээп алганнар.

Чогум белеткел үезинде кым-даа мындыг чырыткылыг күүселдени манаваан. Репетиция чоруп турган өрээлдерниң дээвиириниң адаанда сагыш-арыышкынының болгаш девидээшкинниң хөлегелери диргелип чоруп турганын карак-биле көрүп каапкы дег турган. Бо аар чүктешкини хөгжүмчүлер-биле кады А. Шахмаметьев көдүржүп, аар базымнар-биле концертче кирген. Ооң түңнели номукчуга билдингир. Тыва хөгжүмчүлер делегейни кайгадып, тыва суйулду харам чокка кайы-даа диптерде сөңнеп чоруур. Ол хүн даштыкыга, иштикиге-даа кандыг-даа суйул көрүлделери, мөөрейлеринге академиктиг хөгжүм-биле хамыкты кайгадыптар оркестр бистиң караавыска-ла төрүтүнүп орары кайгамчык болган. Сураглыг дирижернуң национал чоргаарал дугайында чугаалаан сөстери бо төрүтүнүүшкүннү ийи караа-биле көргенинден үнүп келген чадавас.

Ындыг болзун дээш оркестр карак-кызыл ажылдаар, иштики тургузуун эде-хере тырттынарын байдал негеп келген. Делегейде оркестр хөгжүмчүлериниң бижиттинмээн-даа болза чайгылыш чок сагып чорууру иштики дүрүмнери бар, ону катап эгидип, сагып эгелээри, дирижерларның башкарыкчы мөдүзү чүгле концерт күүселдезиниң үезинде эвес чүве-дир деп билиишкинни быжыглаарын үе алгыртыр негеп келген деп чүвени концерт көргүскен. Оркестр бир улуг коллектив, аңгы дириг организм-дир. Ынчангаш ооң иштики тургузуу, чадаланыштыр чагыртыныышкыны (внутренняя иерархия), башкарлыныышкынын эде-хере согар, шын тургузуп алыр херек.

Алим Шахмаметьев – Санкт-Петербургтуң Римский-Корсаков аттыг консерваториязының опера, балет театрының Улуг симфониктиг оркестриниң уран-чүүл удуртукчузу болгаш кол дирижеру, Новосибирск филармониязының камерлиг оркестриниң кол дирижеру биске аалдааш барган. Боду Прагада ажылдап, чуртап чоруур. Ында чылдың ужу-кыдыында бөмбүрзектиң кайы-даа оранындан келген хөгжүмчүлерге дирижерлаашкын мергежилин өөредип турар. Бистиң оркестрниң дирижерлары Саян Салчак биле Начын Донгакка база мастер-классты көргүскен. Шынап-ла улуг мастер оларның холундан чедип, хөгжүмнү өс-баары-биле ожаап, иштинче кирип тургаш башкарарын өөреткен. Концертке аныяк дирижерлар күүселдези нарын чогаадыгларны дирижерлап шыдаптарын көргүзүп, өөредиг хилис барбаанын бадыткааннар.

Филармонияның академиктиг болгаш үн улгаттырар херекселдер чокка (дириг үн) хөгжүм, ыр күүселдезинче эглип кээп турары кайгамчык. Симфониктиг оркестр, ыраажылар ол хүн база «диригге» концертин көрүкчүлерге бараалгаткан. Хөгжүм херекселиниң, ыраажының үнүн көрүкчүлер үн-улгаттырарлар-биле үревээн, дириг бодун дыңнап өөренип бар чыдар. Бо угланыышкынныг ажылдың түңнелдери бажын ковайтып, түңнелдерни берип эгелээн. Дириг хөгжүм клуву, джаз-бэнд, амдыгааштан эгелеп симфониктиг оркестр микрофоннар чокка ажылдай берген. Ынчангаш көрүкчү-дыңнакчылары доктаамал апарган. Ол дээрге чүгле академиктиг хөгжүм мөгейикчилери эвес, харын боттарының ажылында мергежий берген, амыдыралдың шиин углап чоруур, чурталгада идепкейлиг турушту ээлеп алган кижилер-дир.

Альберт Хомушку.

Авторнуң фоточуруктары.
 

ФИЛАРМОНИЯ в социальных сетях

mizhnarodniy logotip vk

yt logo

fb flogo blue broadcast 2

Устуу-Хурээ в социальных сетях

https://vk.com/ustuhure

уг логотип

фб flogo синий вещания 2

Instagram v051916 200

Филармония Контакты

 

Телефон: +7 (394-22) 2-15-20

E-mail: Этот адрес электронной почты защищён от спам-ботов. У вас должен быть включен JavaScript для просмотра.
Адрес: 667000, Республика Тыва, г. Кызыл,
ул. Щетинкина-Кравченко 58

Об использовании информации сайта

При цитировании или перепечатке материалов сайта, ссылка на www.tvgf.ru обязательна.
® 2011 - 2017 , ♪Тувгосфилармония им. В.М. Халилова♫

Яндекс.Метрика