ТР-ниң В.М.Халилов аттыг күрүне филармониязының 50-ги юбилейлиг концерт сезонунуң ажыдыышкыны. Улуг коллективтиң төөгүлүг эрткен оруктарын көргүскен фото-чуруктарны фойениң ханаларында аскан. Ону сонуургап көрүп, концерт шагының келирин манап тур бис. Чуруктарда кымнарны чок дээр: ат-сураглыг ыраажыларывыс Надежда Куулар, Надежда Красная, композиторлар Алексей Чыргал-оол, Ростислав Кенденбиль, Владимир Тока, дирижерлар Виктор Тока, Тывага аалдап кээп чораан РФ-тиң Чепсектиг күштериниң кол оркестриниң удуртукчузу, дирижер Валерий Халилов, ТР-ниң Yрер хөгжүм оркестриниң дирижеру Тимур Дулуш…

Эрте чедип келген көрүкчүлер филармония ажылдакчыларының айтырыгларга харыылап бээрин дилээн анкеталарын көрүп, бодувустуу-биле харыылап бижип олур бис. Айтырыг: Көрүкчүлерни таарымчалыг хүлээп ап турарынга хамаарыштыр кандыг демдек салып болур силер? Хүлээп ап турары эптиг-эвилең-дир, ынчалза-даа фойэ соок-тур, кижи шыырныгып олурар диштивис. Коңга эдип, көрүкчүлерни залче чалай берди. Башкарыкчы аныяк оол көрүкчүлерге байыр чедиргеш, төөгүже эглип, сагындырды. Тываның Күрүне филармониязы ыраккы 1969 чылда ажыттынган. 2018-2019 чылдарның концерт сезону юбилейлиг болуп турарының кол бадыткалы ол болуп турар. Эң баштайгы директору Р.О. Далай-оол, бир дугаар уран чүүл удуртукчузу – А.Б.Чыргал-оол. 50 чыл эрткенде филармония юбилейлиг сезонда ооң эң баштайгы көрүкчүлери ыры-хөгжүмнү кандыг байдалга дыңнаан-дыр, бөгүн ону эгидер сорулганы салган болду. Ол чүл дээрге, амгы үениң техниктиг дериг-херекселдери чокка ажылдаары-дыр. Артистер-даа, хөгжүмчүлер-даа микрофон чокка ырлаар, ойнаар. Хөй чылдарның дургузунда үн күштелдирер дериг-херекселдер болгаш микрофоннарга чаңчыга берген кижилерге ол улуг шылгалда дээрзи чугаажок.
Концерттиң бирги кезээнде В. Тока аттыг симфониктиг оркестрниң үделгези-биле ат-сураглыг композиторларывыс Алексей Чыргал-оолдуң «Челер-Оюм», Владимир Токаның «Тайга симфониязы», Штраустуң «Аңнаашкын» дээн ышкаш чоннуң эң ынак чогаалдарын мага ханып дыңнадывыс. Улаштыр байлак арга-дуржулгалыг, чоннуң ынак ыраажылары Софья Кара-оол, Эльвира Докулак база бо чылын консерваторияны чаа доозуп келген аныяк ыраажы Дамырак Назынның кайгамчык чараш ырлааны сагыш-сеткиливисти доюлдурду. Мооң мурнунда бо ыраажывысты Дамырак Монгуш деп билир турдувус, ол ТР-ниң алдарлыг артизи Эльвира Докулактың өөреникчизи, Кызылдың уран чүүл колледжиниң доозукчузу-ла болгай. Хоюг, чараш үнү-биле көрүкчүлерин ол өөртү. Делегейниң бүгү көрүкчүлериниң ынак «Карамболина» (И.Кальман), «Хабанера» (Бизе) деп чогаалдарын Эльвира Докулак биле Софья Кара-оолдуң тус-туста күүсеткени езулуг делегей деңнелдиг дээрзи чигзиниг чок-тур. 


Концерттиң ийиги кезээ. Хөйге билдингир «Кант» ансамбли. Кызылдың уран чүүл колледжиниң хөгжүм башкыларының элээн каш чыл бурунгаар тургускан бо ансамбли тергиин оюну-биле көстүп келген ояар көрүкчүлерниң сонуургалын чаалап алганын билир бис. Хөгжүм башкылары ажылдан хостуг үезинде белеткенир арганы тып, кайгамчык чогаалдарны көрүкчүлерге удаа-дараа бараалгадып, чылдар өттүр улам мергежип орарын караавыс-биле көрүп, кулаавыс-биле дыңнап бүзүреп, өөрүп ор бис. Домражылар – ТР-ниң алдарлыг артизи Николай Дамба биле ТР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы Аяна Дулуш, баянга хөгжүм башкызы Евгения Монгуш тааланчыг ойнады. 
«Тыва джаз бенд» деп чарлаптарга-ла, көрүкчүлер шимээн-дааштыг өөрүшкү-биле уткуду. Бас-гитараның ойнакчызы, филармонияның директору, ТР-ниң уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы Игорь Дыртык-оолович Дулуш күүселде бүрүзүн делгереңгей тайылбырлап турары дыка солун-дур. Джаз Америкага бир-ле дугаарында 102 чыл бурунгаар чаңгыланган. Ооң соонда Латин Америка чурттарынга сайзыраан. Бөгүн джаз Азия диптиң чурттарында хөгжүлдени алган. «Тыва джаз бенд» тургустунгандан бээр 5 чыл болуп турар. Бо кыска үениң дургузунда коллектив ат-сураглыг Сан-Раның хөгжүмчүлери-биле безин кады ойнап четтигипкен. Моол, кыдат коллегалары-биле чаржып ойнаар аргалыг болган. «Бир эвес күштүг үннүг кайгамчык ыраажыларывыс эвес болза, аштырар чыгыы апаар чордувус» деп, Игорь Дыртык-оолович чажырбайн чугаалады. Бистер адыш часкап, чоргааралывыс илередип ор бис. Игорь Дулуштуң сөстерин бадыткап, ТР-ниң Улустуң артизи Софья Кара-оол ырлай бээрге, шынап-ла, кайгамчык салым-чаяанныг тыва оолдар, кыстарывыс дээш чоргаарал хөректи долуп келир-дир. Yргүлчү дыңнап, кулак шоюгуп калган тывалар (ооң кадында кайы хире өөрээнивисти ажыы-биле таптыг илередип шыдавас ийик бис чоп) безин амырап, изиңнеди адыш часкап олурувуста, кожавыста аалчыларывыс магадал, таалалдан тура халчып келген «Браво!» деп алгыржып турлар ийин бо. Четтирдивис, Софья Дакпай-ооловна! Тывавысты ам-даа алдаржыдыңар-ла! Аныяк хөгжүмчүлер немежип, саксофон, труба, скрипкада ойнап турарын эскерип ор бис. Ылаңгыя саксофонга микрофон чок ойнаары берге болбайн канчаар, бети кыдыы күш херек, кайгамчык тыныш херек болгай. Хөгжүмчүлер Сергек Сандак, Орлан Дары-Сүрүң, Начын Донгак олар (солистер) мергежилиниң езулуг тергииннери апарган-дыр. Тус-туста оларның аялганы таарыштыр чогаадып ойнап күүседип турары – мээң сөстеримниң бадыткалы болзун. Сактырымга, дүүн чаа сценага көстүп келген ышкаш, бо оолдар делегейде ады алгаан Игорь Бутман-биле деңге ойнап шыдаар апарганнар-дыр оо! Орлан Дары-Сүрүң уран чүүл колледжин доозуп тура, Тываның аъттыг шерииниң үрер хөгжүм оркестриниң дугайында илеткел кылып турганын дыңнаан мен, бо оолдан шыырак хөгжүмчү үнер дээрзинге башкылары ынчан-на бүзүрелдиг улус чоржук. Амыдыралда ол бадыткап-даа чор. Чаа көстүп келген Айбек Сендиниң трубага күштүг оюнун база сактып алдывыс эвеспе. Соктаар хөгжүм херекселдериниң ойнакчызы Эртине база эр хей-дир. Тывага үрер хөгжүмнү, хылдыг хөгжүмнү сайзырадырынга деңнеп четпес улуг үлүг-хуузун киирген хоочун хөгжүмчү башкыларның ачы-буянын маңаа канчап сагынмас, канчап демдеглевес боор. Бөгүн-даа ойнап турар бо хөгжүмчүлеривис дээрге башкыларның ачызында, чажындан-на ыры-хөгжүмге сонуургалы одунган оолдар ышкажыл. Чөөн-Хемчик, Чадаанага үрер хөгжүмнү башкылап чораан Константин Тамдынның «өзүмнери» – бичии хөгжүмчүлериниң үре-түңнели ам бо хүннерде тода көстүп келгени ол-дур. Игорь Дулуш, Тимур Дулуш алышкыларның хөгжүмге ынакшылы база оон эгелээни чугаажок. Бөгүн оркестрде чөөн-хемчик оолдары эмгежок болганының ужуру-даа ында. Тываның эң ырак-узак кожууну МөңгүнТайга. Аңаа хөй чылдарның дургузунда уругларның хөгжүм школазынга Калбак-оол Салчак башкы ажылдап чорду. Ам ол хүндүлүг дыштанылгада. Калбак-оол Сотпаевич Салчактың Мөңгүн-Тайга кожуунда тургузуп кааны хылдыг хөгжүм оркестри республика чергелиг көрүлделерге тиилекчилеп шаг болган. Мөңгүн-тайгажылар оркестринде ам-даа ойнавышааннар. Быжыг дөстүг, салгакчыларлыг оркестр кайын үстүр ийик. Бо кежээ хамыкты кайгаткан үрер хөгжүм оркестриниң, «Тыва джаз бендиниң» дирижеру – Саян Салчак. Ол Мөңгүн-Тайга оглу-дур. Саян Калбак-оолович дээр. Кайызының оглу дээрзин билип каапкан-на боор силер. Саян Салчак Мугур-Аксы ортумак школазын дооскаш, Кызылдың уран чүүл училищезинче улаштыр өөренип кирген. Ооң соонда институтту база чедиишкинниг дооскан деп дыңнаан мен. Коллегазы ТР-ниң алдарлыг артизи Тимур Дыртыкоолович Дулуштуң удуртулгазы-биле каш чыл дургузунда ажылдааш, хөйнү өөренип, билип алганы чугаажок. «Аъдының бажы» эрте хоя берген башкызының ажыл-херээн ол төлептии-биле уламчылап эгелээн-дир, моон соңгаар-даа оон хөйнү манаар бис. Филармонияның уран чүүл удуртукчузу — ТР-ниң алдарлыг артизи Алексей Саая. Ооң адазы Мөңгүн-Тайга чурттуг ат-сураглыг Саая алышкыларның (композитор, ыраажы Бюрбе Мыңмырович, журналист Мижит-оол Мыңмырович, чурукчу Сарыг-оол Саая) бирээзи, Кызылдың педагогика институдунуң башкызы чораан Хеймер-оол Мыңмырович ол-ла болгай. Алексей Хеймер-оолович Гнесиннер аттыг институттуң доозукчузу, өгбелериниң чогаадыкчы ажыл-ижин төлептии-биле уламчылап чорууру ол. Оркестрге дирижерлап-даа турганын сактып ор мен, бо кежээ ол кларнетке ойнады. Дириг хөгжүмнүң болгаш шажынның «Yстүү-Хүрээ» фестивалынга ТР-ниң үрер хөгжүм оркестри каш чыл улай тиилекчилеп, дээди шаңналды ап келген үеден бээр көрүкчүлер Начын Донгакты эки таныыр. Ол база-ла Мөңгүн-Тайга оглу. Ада-иези культура ажылдакчылары болгаш, оглу оларның изи-биле чоруп олурары бо. Эр хей, Начын! Игорь Дулуш бас-гитарада ойнап турар болза, Роберт Салчак соло-гитарада ойнап турар. «Аян» ансамблиниң ат-сураглыг ыраажызы, хөгжүмчүзү база Мөңгүн Хайыракан оглу-ла болгай. Yстүнде ады кирген, кирбейн-даа барган артистерге өөрүп четтиргенивис илередип, чогаадыкчы ак орукту күзеп каалыңар. 50 дугаар юбилейлиг концерт сезонунуң ажыттынганы-биле силер бүгүдеге изиг байыр! А солунчулар, бистер, хөгжүмчүлеривисти номчукчуларывыс-биле чоок таныштырып, редакцияже чалап, интервьюларны удаа-дараа үндүрерин хүлээнип алыыл. 
Светлана БАЛЧЫР.

Газета "Шын Солун" от 28.09.2018г.

Фото из архива.

ФИЛАРМОНИЯ в социальных сетях

mizhnarodniy logotip vk

yt logo

fb flogo blue broadcast 2

Устуу-Хурээ в социальных сетях

https://vk.com/ustuhure

уг логотип

фб flogo синий вещания 2

Instagram v051916 200

Филармония Контакты

 

Телефон: +7 (394-22) 2-15-20

E-mail: Этот адрес электронной почты защищён от спам-ботов. У вас должен быть включен JavaScript для просмотра.
Адрес: 667000, Республика Тыва, г. Кызыл,
ул. Щетинкина-Кравченко 58

Об использовании информации сайта

При цитировании или перепечатке материалов сайта, ссылка на www.tvgf.ru обязательна.
® 2011 - 2017 , ♪Тувгосфилармония им. В.М. Халилова♫

Яндекс.Метрика